شهر قصه

در سالهای پایانی دهه ۴۰، بیژن مفید، هنرپیشه و کارگردان تئاتر، نمایشنامه "شهر قصه" را با بهره گیری از ترانه های عامیانه و فرهنگ کوچه بازاری نوشت و اجرا کرد. او شهر قصه را با فضاها و روایت های کهنه و نو، یا سنتی و مدرن درآمیخت تا روابط آدم هایی را که یک پا در سنت داشتند و پای دیگر در جهانی مدرن دست بیندازد. این نمایش رویدادی بزرگ در جامعه تئاتری آن روز ایران بود. هزاران کودک و بزرگسال این نمایش را با شوق دیدند. شهر قصه نمایش تمثیلی بود که بازیگری آن را جانوران بر عهده داشتند.

کفشهای نو

این عکس در سال ۱۹۴۶ توسط عکاسی به نام جرالد والر گرفته شده است. در این عکس پسربچه بی سرپرست اتریشی در برابر کفشهای نویی که صلیب سرخ امریکا به وی داده است، واکنش نشان میدهد. این عکس نخستین بار در تاریخ ۳۰ دسامبر ۱۹۴۶ در مجله «لایف» انتشار پیدا کرد.
زیر نویس عکس: خوشحالی «ورفل» کودک بیسرپرست ۶ ساله اتریشی از دریافت هدیه صلیب سرخ امریکا.

نخوتک

اگر با دقت بنگریم خلل و فرج نخود شباهتی به صورت انسان یافت می شود. زائده میان شکاف بخش های چپ و راست، به شکل دماغ است و برجستگی های هر بخش گونه را تداعی می کند. به ویژه اگر یک نخود در احاطه پارچه به عنوان سرپوش و تن پوش در نظر آید تصور عروسک بودنش قطعی است. کوچکی آن غایت معنی عروسک بودن را القا می کند. در این گونه عروسک، یک نخود درشت را انتخاب می کنند و در آن سوراخ ایجاد می کنند یا نخودهایی را که حشرات سوراخ کرده اند استفاده می کنند. سپس با رنگ یا مداد رنگی صورت نخود را طراحی می کنند و در آخر تکه ای پارچه رنگی به عنوان چادر با چسب یا صمغ درخت آلو و یا توت به دور نخود می چسبانند.

نصاب الصبیان نخستین فرهنگنامه ی کودکان و نوجوانان ایران

نخستین فرهنگنامه‌ی کودکان و نوجوانان ایران زبان و ادبیات عرب پس از اسلام در ایران نفوذ بسیار یافت. از آن‌جا که درک و فهم زبان عربی برای نوآموزان به ویژه کودکان دشوار بود، دانشمندان و ادیبان سده هفتم و هشتم هجری به نگارش کتاب‌های درسی برای نوآموزان پرداختند. نخستین کسی که به نگارش کتاب درسی پرداخت، ابونصر فراهی بود. او با توجه به حافظه نیرومند کودکان و دلبستگی آن‌ها به شعر، واژه‌های عربی را در شعرهای نصاب الصبیان گردآورد تا کودکان با از بر کردن آن اشعار، واژه‌های عربی هر شعر را به یاد سپارند.

نصاب الصبیان نخستین فرهنگنامه ی کودکان و نوجوانان ایران

محمودخان ملکالشعرای صبا نخستین سرایندهی شعرهای کودکانه

برپایه اسناد تاریخی، محمودخان ملک الشعرای صبا، نخستین سراینده ی شعرهای کودکانه در دوران نوگرایی در ایران است. او که در سال ۱۱۹۲ش. در تهران زاده شد، نواده ی فتحعلیخان ملکالشعرای صبا بود. شعرهای محمودخان که درون مایه و قالبی همسان با ترانه های عامیانه دارند، نخستین سروده های کودکانه ای به شمار می آیند که پدیدآورنده ای مشخص دارند. نمونه هایی از اشعار او: گربه دارم، چه براق / میرود شهر عراق / میآرد روغن چراغ / گربهی عصار من، میومیو! / ...

نوباوگان ایران

۱۵ آبان سال ۱۳۳۱ اولین شماره ی مجله ی نوباوگان ایران منتشر شد. این نشریه که وابسته به خبرگزاری ملی ایران بود با صاحب امتیازی و مدیر مسئولی اختر حاتمی آغاز به کار کرد. نوباوگان ایران به صورت هفتگی و برای مخاطبان نوجوان منتشر می شد. این نشریه از دیدگاه ادبی و فرهنگی، یکی از پربارترین نشریه های کودکان بود، زیرا نگاه ویژه و  گستردهای به نیازهای کودکان و ادبیات آنها داشت. در این نشریه سرمقاله ها و بخشهای ارتباط مجله با خوانندگان که گرایشهای فکری مجله و جایگاه آن را در میان دیگر نشریه ها و نزد خوانندگانش آشکار میسازند، از اهمیت خاصی برخوردار بودند.

گِردنای

در لغتنامه دهخدا به نقل از کتاب برهان قاطع به وسیله ای به نام "گردنای" یا "گردنا" اشاره شده است که در توصیف آن آمده است: گردنای [ گ َ / گ ِ ] (اِ)چوبی را گویند که بر آن غلطکی نصب سازند و به دست طفلان دهند تا راه رفتن را بیاموزند. (برهان ). روروک. البته به مرور زمان شاهد تغییراتی در شکل و جنس این وسیله هستیم . نمونه ای از گردنای در یزد، به نام اتولک با چرخ و فلک، وجود دارد و در میمند، با نام قلو. سهپا یا روروئک، نیز نام نمونهی رشتی گردنای است.  برای مشاهد عکس های بیشتر به صفحه های زیر مراجعه کنید.

حِرز (تعویذ)

حرز یا تعویذ به دعایی گفته می شود که در محفظه ای فلزی و استوانه ای نگهداری شده و از گردن آویزان شود. واژه حرز ریشه در لغات عربی دارد و به معنی پناهگاه و چیزی است که باعث حفاظت می شود. آویختن حرز به گردن کودکان ریشه در باور های دینی داشته و با این اندیشه انجام می شده که به همراه داشتن این دعا باعث حفاظت از هر گونه بیماری و یا چشم نذر می گردد. دهخدا نیز در لغتنامه خود به شرح زیر به آن اشاره می کند: حرز. [ ح ِ ] (ع اِ) تعویذ. (محمودبن عمر ربنجنی ). پنام . چشم پنام . طلسم . عوذة. دعائی مأثور اعم از خواندنی و آویختنی .

کانال تلگرام موسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان