سپتامبر 2014

عاق والدین

مثنوی عاق والدین، یکی از بحث انگیزترین کتابهای ادبیات مکتبخانه ای به شمار می آید. این اثر پیش از نگاشته شدن، به شکل تعزیه و پرده خوانی، برای کودکان و بزرگسالان در کوچه و بازار اجرا میشده است. گمان میرود زمان پیدایش و فراگیری این اثر دوره صفوی باشد، چرا که در آن روزگار این گونه آثار بسیار رواج داشتند. تاثیر روانی عاق والدین بر ذهن کودکان آن زمان، این روایت را به شکل اثری ویژه درآورده است. از این منظومه نسخه های گوناگونی در دست است. هر روایت، به فراخور روحیه و دلبستگی روایتگر و نسخه بردار با دیگر روایتها ناهمسانی هایی دارد.

کودکستان برسابه

برسابه هوفسپیان در سال ۱۳۱۰ کودکستان برسابه را در تهران بنیاد گذاشت. این کودکستان که کار خود را با آموزش چهار کودک آغاز کرد، بعدها با تلاش کارکنان آن گسترش یافت و توانست با الهام از نظریه های پرورشی پستالوزی و فروبل، برنامه های بسیاری برای کودکان تدارک ببیند.

طبلک

طبلک استوانه ای کوچک و مقوایی است که بر دو سر آن به جای پوست، کاغذهای محکم و بادامی با چسب کشیده شده است و چوب باریکی- گاه نی حصیر- از سوراخ ایجاد شده در بدنه عبور می کند و بدنه استوانه ای بر سر این چوب قرار می گیرد. در دو طرف بدنه نیز دو رشته نخ که بر سر هر یک وزنه ای کوچک از جنس گِل متصل شده آویزان است. روی بدنه غالبا با استفاده از کاغذ یا مقوای رنگی تزئیناتی انجام می دهند و گاه نیز روی آن و پوست ها نقاشی های ساده ای می کشند. البته احتمالا در نمونه های مرغوب تر، از بدنه فلزی و گاه چوبی و نیز پوست نازک گوسفند استفاده می شده است.

درخت آسوریگ

درخت آسوریگ کهن ترین متن ادبی کودکان ایران است که دیرینگی آن نزدیک به سه هزار سال می رسد. این افسانه نوشتاری، نشانه آشکار پیشینهی دراز ایرانیان در نوشتاری کردن داستان های ویژه کودکان است. بررسی گذرهای تاریخی درخت آسوریگ از حرکت پیچیده آن در تاریخ ایران خبر می دهد. درخت آسوریگ داستانی منظوم به زبان پهلوی است و ریشه در ادبیاتی دارد که گوسان* ها و خنیاگران برای مردم روایت و بازی می کردند. این افسانه در دوران ساسانیان نوشته شده و به همین شکل به ما رسیده است. محور بنیادین این افسانه رجزخوانی درخت خرما و بز برای یکدیگر است، بر سر سودهایی که برای انسان دارند.

بازی لعب الملوک

بازیی است که مفتاح (مفتاح الملک) در عهد ناصرالدین شاه قاجار باستقبال شطرنج اختراع کرد. نسخهای خطی از دستور این بازی در دست است که مخترع آن در سنه ۱۳۳۴ ه. ق بخط خود نوشته. نویسنده در یک مقدمه و شش فصل طریقه بازی و چگونگی اسباب آن و حرکات دو پادشاه دو فوج ها و سوارها و توپ ها و خمپاره و کشتی های جنگی را شرح داده. دو پادشاه با این ساز و برگ در دریا و خشکی میجنگند تا یکی از آن دو در شش خانه مخصوص خود از هر سو بی مفر میماند و باین قلعه مفتوح و بازی تمام میشود .

شهرفرنگ

فرهنگ پردهخوانی که سنتی دیرین در ایران داشت، پس از دوران مشروطه با آمدن دوربین عکسبرداری و سینما وارد مرحله تازهای شد. در میان عامه مردم که دستشان از سینما کوتاه بود، پدیده شهر فرنگ رواج یافت. شهر فرهنگ ترکیبی از پردههای سنتی ایران، قصههای عامیانه فارسی همچون امیرارسلان است. تصویرها به وسیله دو غلتک به حرکت در می آمدند و کودکان از پشت سه ذرهبین تصویرهای روایتی را تماشا میکردند. به کسی که شهر فرنگ را در شهر میگرداند، شهر فرنگی میگفتند. این پدیده با آمدن تلویزیون کمکم رو به خاموشی گذاشت و اکنون تنها می توان شهرفرنگ را در موزهها دید.

وغ وغ صاحاب (در گویش عامه)

وغ وغ صاحب . [ وَ وَ ح ِ/ ح َ ] (اِ مرکب ) بازیچه یعنی آلت بازیی است کودکان را که آوازی چون آواز مرغابی از آن برآید. (یادداشت مرحوم دهخدا). وغ وغ صاحاب (در تداول عامه)، آلتی مرکب از دو مقوای مدور که شکل استوانه ٔ آن دو را با کاغذ به هم وصل کنند و در داخل آن چند مهره ٔ کوچک تعبیه کنند و چون دو قاعده را به هم نزدیک کنند و سپس دور سازند صدایی از آنها برخیزد. و(فرهنگ فارسی معین).

عروسک ها و دختر بچه ها

بدر الملوک بامداد در کتاب زن ایرانی می نویسد: [در دوران مشروطیت در برخی خانواده ها] دختر بچه ها به عروسک بازی یعنی دوختن عروسک با پارچه و پنبه و تهیه لباس جهیز عروس و داماد لوازم خانه مشغول می شدند که البته این قسمت کار سودمندی بود ولی ساعات متوالی یک جا نشسته از زبان عروسک ها مانند خیمه شب بازی گفتگو می کردند و عروسک ها را حرکت می دادند طبق اوضاع و روش خانوادگی خودشان صحنه هایی را بازی می کردند و سخنانی را تکرار می نمودند که از بزرگترها دیده یا شنیده بودند. دعوا - کتک کاری - قهر و آشتی - گله گزاری عروسی و طلاق داشتند.